Gilas, həm Azərbaycanda, həm də dünya miqyasında yüksək iqtisadi dəyərə malik meyvə növlərindən biridir. Lakin gilas ağacları yarpaqdan gövdəyə, çiçəkdən meyvəyə qədər bir çox müxtəlif xəstəlik və zərərvericinin təhdidi altındadır. Bu problemlər həm məhsuldarlığa, həm də keyfiyyətə ciddi şəkildə təsir göstərə bilər.
Erkən diaqnoz, düzgün qidalanma və müntəzəm bağ baxımı gilas istehsalında uğuru müəyyən edən ən kritik amillərdir.
Topraq şirkətinin “Yapraq” Yarpaq Şirəsi Analizi sayəsində gilas ağaclarının qida balansı anlıq olaraq izlənə bilir, qida çatışmazlıqları xəstəlik ortaya çıxmadan əvvəl müəyyən edilə bilir. Beləliklə, immuniteti zəifləmiş ağaclar xəstəliklərə qarşı gücləndirilir və itkilər minimuma endirilə bilər.
Gilas Xəstəliyi Nədir?
Gilas ağacları bakterial, göbələk (fungal) və virus mənşəli çoxsaylı xəstəliklərə qarşı həssasdır. Bu xəstəliklər yarpaq, cavan zoğ, çiçək və meyvə üzərində fərqli əlamətlərlə özünü göstərərək ağacın ümumi sağlamlığını zəiflədir, inkişafını ləngidir və nəticə etibarilə həm məhsulun keyfiyyətini, həm də məhsuldarlıq səviyyəsini ciddi şəkildə aşağı salır.
Xəstəliklərin böyük bir qismi ağacın qida və su balansı pozulduqda daha sürətlə irəliləyir. Buna görə də Yapraq kimi erkən diaqnoz imkanı verən texnologiyalar istehsalçılara proaktiv qorunma imkanı təqdim edir.
Gilas Xəstəlikləri ilə Təbii Mübarizə
Kimyəvi dərmanlama qısa müddətli həll təmin etsə də, qalıq (rezidü) riski və davamlılıq (rezistentlik) inkişafı kimi problemlərə yol aça bilər. Bunun əvəzinə inteqrə olunmuş və təbii mübarizə üsullarına üstünlük verilməlidir.
Bitki İmmunitetini Gücləndirmək
– Tarazlı kalsium, maqnezium, sink və bor qəbulu hüceyrə divarlarını möhkəmləndirərək patogenlərin bitkiyə daxil olmasını çətinləşdirir.
– Yarpaq Şirəsi Analizi, çatışmayan qida maddələrini 4–6 həftə əvvəldən müəyyən edərək hədəfə yönəlik yarpaqdan (foliar) qidalanma aparılmasına imkan verir.
Kulturotexniki Tətbiqlər
– Bağ gigiyenasına diqqət etmək, yerə tökülən yarpaq və meyvələri toplamaq
– Ağacın havalanmasını təmin edəcək budamalar aparmaq
– Torpağın drenajını yaxşılaşdıraraq kök xəstəliklərinin qarşısını almaq
Bioloji və Orqanik Həllər
– Mis tərkibli orqanik preparatlar göbələk və bakteriya inkişafını boğur
– Faydalı mikroorqanizmlər patogenlərlə təbii rəqabət yaradaraq xəstəliyin yayılmasını məhdudlaşdırır
Gilas Ağacında Yayğın Xəstəliklər
1.Meyvə Monilyası (Mumya) – Monilinia fructigena
Əlamətlər: Meyvədə qəhvəyi ləkələr, sürətlə büzüşüb quruma, “mumiyalaşma” və meyvənin budaqda asılı vəziyyətdə qalması.
2.Çiçək Monilyası – Monilia laxa
Əlamətlər: Çiçəklərdə qəhvərəyib solma, cavan zoğlarda quruma və xərçəngvari (kanser) yaralar.
3.Yarpaq Dələn (Çil) – Stigmina carpophila
Əlamətlər: Yarpaqlarda deşik görünüşü, meyvələrdə çiləbənzər ləkələr, zoğlarda saqqız axıntısı (zamklanma).
4.Yarpaq Ləkəsi – Blumeriella jaapii
Əlamətlər: Yarpaqlarda kiçik bənövşəyi (mor) ləkələr, erkən yarpaq tökülməsi, meyvə istehsalında azalma.
5.Rosellinia Kök Çürüklüyü – Rosellinia necatrix
Əlamətlər: Yarpaq saralması, böyümədə dayanma, ağacda yuxarıdan aşağı geriyə ölüm.
6.Armillaria Kök Çürüklüyü – Armillaria mellea
Əlamətlər: Kökdə çürüklük, zoğ sayında azalma, yarpaqlarda saralma və tökülmə.
7.Phytophthora Kök və Kök Boğazı Çürüklüyü – Phytophthora spp.
Əlamətlər: Açıq yaşıl–sarı yarpaq çıxışı, inkişaf geriliyi, yazın əvvəlində su çatışmazlığına bənzər görüntü. Maqnezium, dəmir, manqan, azot və fosfor kifayət qədər olduğu halda bitkinin karbohidrat profilinin keyfiyyəti, reduksiya olunmuş və reduksiya olunmamış şəkərlərin nisbəti və bu kontekstdə köklərin torpağa ifraz etdiyi maddələrin (ekssudatların) keyfiyyəti ön plana çıxır. Bu amillər rizosferdəki mikrob profili və torpağın xəstəlik basqılayıcı, yaxud əksinə xəstəliyi təşviqedici olub-olmayacağını müəyyən edir. Buna görə də tam fotosintez həyata keçirildiyi təqdirdə bitkilər bu torpaq mənşəli göbələk patogeninə qarşı da müqavimət göstərə bilərlər.
8.Kök Kanseri – Agrobacterium tumefaciens
Əlamətlər: Kök boğazında şiş (şişkin ur) əmələ gəlməsi, cavan ağaclarda quruma, yaşlı ağaclarda aşağı keyfiyyətli meyvə.
9.Bakterial Kanser və Zamklanma – Pseudomonas syringae pv. syringae / morsprunorum
Əlamətlər: Yarpaqlarda kiçik ləkələr, gövdədə kanser yaraları, saqqız axıntısı (zamk). Sağlam lipid sintezini yerinə yetirə bilən bitkilərdə yarpaqların üzərindəki bu mumlu təbəqə bitkinin immun sistemi üçün kritik funksiya daşıyır: hava yolu ilə daşınan həm göbələk, həm də bakterial patogenlərin yarpağa çatdıqda bitkini yoluxdurmasının qarşısını alan keçilməz bir qalxan rolunu oynayır. Buna görə də bu amilə qarşı da dözümlülük qazanmaq mümkündür. Bu, John Kempf-in Bitki Sağlamlığı Piramidasının 3-cü pilləsinə uyğun gəlir.
10.Gilas Yarpaq Bükülmə Virusu – Cherry Leafroll Nepovirus
Əlamətlər: Yarpaqlarda yuxarıya doğru bükülmə, kövrək yarpaq toxuması, çiçəklənmədə gecikmə.
11.Pfeffinger Virusu (Avrupa Cherry Rasp Leaf)
Əlamətlər: Rozetləşmə, kiçik və ətli yarpaq əmələ gəlməsi, ağaclarda inkişaf geriliyi.
12.Erik Cücəlik Virusu – Prune dwarf virus (PDV)
Əlamətlər: Yarpaqlarda xlorotik halqalar, forma pozğunluqları, nekrotik zolaqlar.
13.Halqavari Ləkə Virusu – Prunus necrotic ringspot virus (PNRSV)
Əlamətlər: Yarpaqlarda xallı ləkələnmə və nekroz, məhsuldarlıqda 50 %-ə qədər itki, calaq (aşı) uyğunsuzluğu.
14.Şarka Virusu – Plum pox virus (PPV)
Əlamətlər: Yarpaq damarlarında rəng açılması, meyvədə ləkələnmə, irəliləmiş mərhələlərdə ağacın qurumasına qədər gedən itkilər. Virus xəstəliklərinə qarşı, ikinci dərəcəli (sekundar) metabolit sintez edə bilən bitkilərin müəyyən hallarda müqavimət göstərə bildiyi belə müşahidə olunmuşdur. Viral ifadənin bitkidə mövcud olduğu, lakin hər hansı fizioloji təsir yaratmadığı, virusun bitki içində passiv hala keçdiyi hallar qeyd olunmuşdur. Bununla bağlı xüsusi bir tədqiqatımız olmasa da, balanslaşdırılmış bitki qidalanması və torpaq canlığı böyük əhəmiyyət daşıyır.
Gilas Ağacında Zərərvericilər və Mübarizə
Gilas ağaclarında xəstəliklər qədər zərərvericilər də ciddi məhsul və keyfiyyət itkisinə səbəb olur. Meyvə əmənlərdən yarpaq zərərvericilərinə qədər bir çox növ, xüsusilə çiçəklənmə və meyvə bağlama dövrlərində iqtisadi zərərlərə yol aça bilər.
Feromonu Olan Zərərvericilər və Həll Yolları
Gilas bağlarında görülən və feromonu olan zərərverici növlər arasında gilas milçəyi (Rhagoletis cerasi), bəzi yarpaq bükənlər və lepidopter (kəpənək) növləri yer alır. Bu növlərin effektiv izlənməsi və populyasiya nəzarəti üçün T-Trap Rəqəmsal Feromon Tələyi güclü bir həll sayılır:
- Erkən Xəbərdarlıq: Zərərverici populyasiyasının sahədə görünmə zamanını müəyyən edir, dərmanlama yalnız həqiqətən lazım olduqda aparılır.
- Düzgün Zamanlama: Feromonla cəlb olunan zərərvericilər inkişaf dövrünün kritik mərhələlərində tələyə düşür.
- Kimyəvi İstifadəsini Azaltmaq: Lazımsız dərmanlama aparılmadığı üçün həm ətraf mühit, həm də məhsulun keyfiyyəti qorunur.
Yapraq ilə İnteqrə İstifadə
Yarpaq Şirəsi Analizi ilə ağacın qida balansı və immunitet statusu izlənərkən, T-Trap vasitəsilə zərərverici sıxlığı monitorinq edilir. Beləliklə, həm xəstəlik, həm də zərərverici nəzarəti inteqrə şəkildə aparılır.
Gilas Xəstəliyi Necə Keçər?
Gilas xəstəliklərində tam sağalma, erkən diaqnoz və müntəzəm izləmə ilə mümkündür.
- Analizə əsaslanan qidalanma: Yapraq, gilas ağacının cari qida profilini ölçərək çatışmazlıqları aradan qaldırmağa yönəlik reseptlər təqdim edir.
- Müntəzəm bağ nəzarəti: Xüsusilə çiçəklənmə və meyvə bağlama dövrlərində gündəlik müşahidə
- Gigiyena və profilaktika: Xəstəlik daşıyan materialın tez bir zamanda bağdan uzaqlaşdırılması
Dayanıqlı Gilas İstehsalı üçün Tövsiyələr
Gilas istehsalında uzunmüddətli uğur təkcə xəstəlikləri müalicə etməklə deyil, onları öncədən qarşısını almaqla mümkündür.
Yarpaq Şirəsi Analizi ilə dəstəklənən bitki qidalanma proqramları ağacların immunitet sistemini gücləndirir, xəstəlik riskini azaldır və keyfiyyəti yüksəldir.
Topraq texnologiyaları sayəsində gilas bağlarında “erkən diaqnoz, düzgün qidalanma və inteqrə mübarizə” üçlüyü effektiv şəkildə tətbiq oluna bilər.
Tez-tez Verilən Suallar (T.V.S.)
Gilas xəstəlikləri ilə təbii mübarizə necə aparılır?
Orqanik mis tərkibli preparatlar, faydalı mikroorqanizmlər və tarazlı qidalanma ilə ağacın immunitetini gücləndirmək təbii mübarizədə əsas üsullardır.
Gilas ağacı xəstəliklərinin qarşısı necə alınır?
Yarpaq Şirəsi Analizi ilə qida balansının qorunması, bağ gigiyenasına riayət edilməsi, drenajın yaxşılaşdırılması və budama zamanı gigiyenaya diqqət edilməsi ilə profilaktik qorunma təmin olunur.
Gilas yarpaq xəstəlikləri hansılardır?
Yarpaq dələn (çil), pas xəstəlikləri, unlu şeh (küləmə) və yarpaq ləkələri ən yayğın yarpaq xəstəliklərindəndir.
Gilas ağacında bakterial xəstəliklər necə müalicə edilir?
Erkən diaqnozla yaraların macunla örtülməsi, mis tərkibli tətbiqlər və qış budamalarından qaçınmaq effektiv nəticə verir.
Gilas zərərvericiləri ilə necə mübarizə aparılır?
Feromonu olan zərərvericilər üçün T-Trap Rəqəmsal Feromon Tələyi istifadə edilərək erkən aşkarlama və düzgün zamanda müdaxilə həyata keçirilə bilər.